Όταν μια επιχείρηση αναθέτει την κατασκευή μιας ιστοσελίδας, μιας εφαρμογής ή ενός custom software system, είναι εύλογο να θέλει να γνωρίζει τι ακριβώς της ανήκει όταν ολοκληρωθεί το έργο.
Η ιστοσελίδα;
Ο κώδικας;
Το design;
Τα δεδομένα;
Τα custom modules;
Τι γίνεται όμως με τις τεχνικές λύσεις, τα patterns, τις μεθόδους και την εμπειρία που χρησιμοποιήθηκαν για την ανάπτυξη του έργου;
Εδώ βρίσκεται μια σημαντική διάκριση:
Άλλο το έργο που παραδίδεται στον πελάτη και άλλο η τεχνογνωσία που χρησιμοποιεί ο επαγγελματίας για να το δημιουργήσει.
Ο πελάτης δεν αγοράζει μόνο ώρες εργασίας
Όταν επιλέγουμε έναν έμπειρο developer, designer ή agency, δεν πληρώνουμε απλώς για τον χρόνο που θα αφιερώσει στο project.
Πληρώνουμε και για όσα ήδη γνωρίζει.
Για παράδειγμα, ένας έμπειρος developer γνωρίζει:
- ποια αρχιτεκτονική μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα αργότερα,
- πώς πρέπει να οργανωθεί ένα CMS,
- ποιες τεχνολογίες είναι κατάλληλες,
- πώς αντιμετωπίζονται συνηθισμένα scalability issues.
Ένας UX designer γνωρίζει:
- πώς να οργανώσει σωστά ένα navigation,
- πού συνήθως δημιουργείται friction,
- πώς να σχεδιάσει αποτελεσματικότερα user flows.
Ένα agency φέρνει σε κάθε νέο έργο την εμπειρία που έχει αποκτήσει από όλα τα προηγούμενα.
Αυτό ακριβώς είναι μέρος της αξίας του.
Η γνώση δεν μηδενίζεται στο τέλος του project
Κάθε project δημιουργεί νέα εμπειρία.
Ένας developer μπορεί να βρει μια καλύτερη τεχνική λύση.
Ένα agency μπορεί να δημιουργήσει ένα αποτελεσματικότερο workflow.
Ένας designer μπορεί να βελτιώσει ένα UI pattern.
Αυτή η γνώση γίνεται μέρος της επαγγελματικής εμπειρίας.
Δεν μπορεί πρακτικά να διαγραφεί μετά την ολοκλήρωση του έργου.
Και δεν θα είχε νόημα να συμβαίνει αυτό.
Γιατί ο επόμενος πελάτης επιλέγει τον ίδιο επαγγελματία ακριβώς επειδή γνωρίζει περισσότερα από όσα γνώριζε πριν από πέντε ή δέκα projects.
Τι μπορεί να ανήκει στον πελάτη;
Αυτό εξαρτάται πάντα από την εκάστοτε συμφωνία.
Συνήθως όμως ο πελάτης πρέπει να έχει σαφή δικαιώματα πάνω σε στοιχεία όπως:
- το δικό του περιεχόμενο,
- τα δεδομένα του,
- το λογότυπο και τα brand assets,
- custom graphics,
- ειδικά παραδοτέα που αναπτύχθηκαν αποκλειστικά για το project,
- custom functionality εφόσον αυτό έχει συμφωνηθεί,
- τα δικαιώματα χρήσης του τελικού έργου.
Όπου υπάρχουν προσωπικά δεδομένα, η πρόσβαση και διαχείρισή τους συνδέεται επιπλέον με τις απαιτήσεις του GDPR.
Και τι παραμένει στον επαγγελματία;
Υπάρχει όμως ένα διαφορετικό επίπεδο που αποτελεί μέρος της επαγγελματικής τεχνογνωσίας:
- methodologies,
- coding practices,
- workflows,
- reusable components,
- libraries,
- frameworks,
- design principles,
- UI/UX patterns,
- general architecture,
- automation methods.
Η χρήση αυτών των στοιχείων σε επόμενο project δεν σημαίνει ότι αντιγράφεται το προηγούμενο.
Σημαίνει ότι ο επαγγελματίας χρησιμοποιεί την εμπειρία του.
Ένα απλό παράδειγμα από το Web Design
Ας υποθέσουμε ότι ένα agency δημιουργεί μια ιστοσελίδα με:
- black & white αισθητική,
- μεγάλα typography elements,
- editorial grid,
- έντονα borders,
- modular content cards.
Η συγκεκριμένη σύνθεση μπορεί να είναι πρωτότυπη.
Τα συγκεκριμένα γραφικά μπορεί να προστατεύονται.
Το συγκεκριμένο layout μπορεί επίσης να αποτελεί ιδιαίτερη δημιουργική έκφραση.
Δεν σημαίνει όμως ότι ένας πελάτης αποκτά αποκλειστικό δικαίωμα πάνω στην έννοια του:
- editorial design,
- monochrome interface,
- grid-based layout,
- oversized typography,
- bordered cards.
Αυτά αποτελούν γενικά design patterns και αισθητικές προσεγγίσεις.
Το σημαντικό είναι να ξεχωρίζουμε τη συγκεκριμένη δημιουργική εκτέλεση από τη γενική σχεδιαστική λογική.
Το ίδιο ισχύει στο Software Development
Ένας developer μπορεί να δημιουργήσει custom functionality για έναν πελάτη.
Το συγκεκριμένο deliverable μπορεί να έχει συγκεκριμένο καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας ή δικαιωμάτων χρήσης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο developer παύει να γνωρίζει:
- πώς λύθηκε το πρόβλημα,
- ποιο architecture pattern χρησιμοποιήθηκε,
- ποιες τεχνικές επιλογές αποδείχθηκαν σωστές,
- ποια λάθη πρέπει να αποφευχθούν.
Αυτή είναι γνώση.
Και η γνώση αποτελεί μέρος της επαγγελματικής εμπειρίας.
Το ιδιαίτερο ζήτημα των reusable technologies
Στο σύγχρονο software development σχεδόν κανένα σοβαρό project δεν δημιουργείται 100% από το μηδέν.
Χρησιμοποιούνται:
- frameworks,
- libraries,
- code snippets,
- boilerplates,
- modules,
- APIs,
- automation scripts,
- internal tools.
Πολλά agencies διαθέτουν επίσης δικά τους components και frameworks που έχουν αναπτύξει σταδιακά.
Αν ένα project χρησιμοποιεί ένα τέτοιο component, αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι ο πελάτης αγοράζει και την κυριότητα της τεχνολογίας.
Για αυτό μια σωστή σύμβαση πρέπει να ξεκαθαρίζει τρεις κατηγορίες:
Custom Work
Τι δημιουργείται αποκλειστικά για τον πελάτη.
Pre-existing Technology
Τι υπήρχε ήδη πριν το project ή χρησιμοποιείται και αλλού.
General Know-how
Τι αποτελεί γενική τεχνογνωσία και επαγγελματική εμπειρία του αναδόχου.
Αυτή η διάκριση αποτρέπει πολλές μελλοντικές παρεξηγήσεις.
Η πραγματική κόκκινη γραμμή είναι η εμπιστευτικότητα
Υπάρχει όμως κάτι που δεν πρέπει να συγχέεται με τη μεταφορά τεχνογνωσίας.
Τα εμπιστευτικά δεδομένα.
Ένα agency μπορεί να χρησιμοποιήσει την εμπειρία που απέκτησε από ένα προηγούμενο e-shop για να σχεδιάσει καλύτερα το επόμενο.
Δεν μπορεί όμως να μεταφέρει:
- customer lists,
- οικονομικά δεδομένα,
- passwords,
- προσωπικά δεδομένα,
- εσωτερικά business documents,
- μη δημοσιευμένες εμπορικές στρατηγικές.
Αυτό είναι το όριο.
Και όπου υπάρχουν προσωπικά δεδομένα, υπάρχει παράλληλα και το πλαίσιο του GDPR.
Η αρχή μπορεί να αποδοθεί πολύ απλά:
Η τεχνογνωσία μεταφέρεται. Τα εμπιστευτικά δεδομένα όχι.
Και ο πελάτης επωφελείται από αυτό
Υπάρχει και μια ενδιαφέρουσα αντίφαση.
Οι επιχειρήσεις συνήθως αναζητούν συνεργάτες με:
- εμπειρία,
- portfolio,
- προηγούμενα projects,
- βαθιά γνώση του αντικειμένου.
Γιατί;
Επειδή θέλουν να επωφεληθούν από τη γνώση που απέκτησε ο συνεργάτης δουλεύοντας για άλλους.
Άρα δεν είναι λογικό να θεωρούμε ότι η εμπειρία που αποκτά από το δικό μας project πρέπει να «παγώσει» και να μην αξιοποιηθεί ποτέ ξανά.
Η συσσωρευμένη εμπειρία είναι ακριβώς αυτό που κάνει έναν επαγγελματία καλύτερο με τον χρόνο.
Τι πρέπει να ξεκαθαρίζει ένα σωστό contract
Ένα web ή software agreement καλό είναι να ξεκαθαρίζει από την αρχή:
- ποια είναι τα παραδοτέα,
- ποιος έχει ownership,
- ποια usage rights μεταβιβάζονται,
- τι είναι confidential,
- τι ανήκει στον πελάτη,
- τι είναι pre-existing IP,
- τι αποτελεί reusable technology,
- τι παραμένει general know-how.
Όταν αυτά είναι σαφή πριν ξεκινήσει το project, περιορίζονται σημαντικά οι πιθανότητες διαφωνίας αργότερα.
Τελικά, τι αγοράζει ο πελάτης;
Ο πελάτης αγοράζει ένα αποτέλεσμα.
Αγοράζει:
- μια ιστοσελίδα,
- ένα software system,
- ένα design,
- μια λύση σε ένα επιχειρηματικό πρόβλημα.
Και δικαιούται να γνωρίζει ακριβώς ποια δικαιώματα έχει πάνω σε αυτό το αποτέλεσμα.
Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να αποκτά ιδιοκτησία πάνω στη συσσωρευμένη γνώση, τις γενικές τεχνικές πρακτικές και την επαγγελματική εμπειρία του ανθρώπου ή του agency που το δημιούργησε.
Η σωστή ισορροπία είναι:
Το έργο και τα συμφωνημένα δικαιώματα στον πελάτη.
Η γενική τεχνογνωσία και η επαγγελματική εμπειρία στον επαγγελματία.
Γιατί τελικά, αυτή ακριβώς η τεχνογνωσία είναι που δίνει αξία και στο επόμενο project.